با توجه به خسارات گسترده ای که در زلزله های گذشته ناشی از عملکرد نامناسب اجزای غیرسازه ای، به ویژه دیوارها، مشاهده شده است، کنترل و مهار این اجزا، محورهای اصلی آیین نامه های لرزه ای می باشد. آیین نامه طراحی ساختمان ها در برابر زلزله (استاندارد ۲۸۰۰ ایران) در پیوست ششم خود، ضوابط مشخصی را برای مهار دیوارهای غیرسازه ای ارائه می دهد تا از جداشدگی، ترک خوردگی و ریزش آن ها در هنگام زلزله جلوگیری شود. در این چارچوب، اجرای وال پست به عنوان یکی از روش های متداول و مورد تأیید آیین نامه، نقش مهمی در تأمین ایمنی دیوارها و کاهش خسارات جانی و مالی ایفا می کند.
وال پست چیست؟
وال پست یک عضو (معمولاً فلزی) است که کنار یا داخل امتداد دیوار قرار میگیرد تا دیوار را در برابر نیروهای جانبی ناشی از زلزله و باد مهار کند و اجازه ندهد دیوار خارج از صفحه بشکند یا فروبریزد. وال پست می تواند:
قائم (عمودی) باشد (کنار ستون ها، کنج ها، دو طرف بازشوها یا در میانه دیوارهای بلند)،و یا افقی باشد (در ترازهای میانی دیوار یا در بالا/پایین دیوار)، و در عمل، دیوار را به بخش های کوچک و پایدار تقسیم می کند تا رفتار دیوار قابل کنترل شود.
کاربرد وال پست چیست؟
دیوارهای غیرسازه ای (مثل تیغه های داخلی یا دیوار پیرامونی بلوکی) معمولاً برای تحمل بار ثقلی خودشان طراحی می شوند، نه برای شتاب های جانبی زلزله اجرا می شوند. در زلزله، دو اتفاق رایج است:
نوسان سازه و تغییرشکل نسبی طبقات (Drift)
قاب سازهای (بتنی یا فولادی) در زلزله تغییرمکان جانبی دارد. اگر دیوار به سقف/تیر «گیر» باشد و نتواند همراه سازه حرکت کنترلشده داشته باشد، در دیوار ترک های قطری، خردشدگی گوشه ها یا جداشدگی از قاب رخ می دهد.
بار خارج از صفحه روی دیوار
وقتی زلزله باعث شتاب جانبی می شود، دیوار مثل یک صفحه نازک تحت فشار/کشش خمشی قرار می گیرد. اگر مهار مناسب نداشته باشد، خطر واژگونی و ریزش دیوار خصوصاً برای دیوارهای بلند، دیوارهای کنار راهروها، دیوارهای پیرامونی و دیوارهای دارای بازشو بالا می رود.
والپست دقیقاً برای کنترل همین دو مسئله به کار میرود: هم مسیر انتقال نیرو را مشخص می کند، هم اجازه می دهد دیوار «بهصورت کنترل شده» حرکت کند و در عین حال سقوط نکند.
نقش و عملکرد والپست از نگاه پیوست ششم ۲۸۰۰
پیوست ششم، به جای تکیه بر روش های سنتی و سلیقهای، روی چند اصل رفتاری تأکید دارد:
مهار خارج از صفحه همراه با امکان حرکت درون صفحه
یکی از نکات کلیدی این است که اتصال دیوار به سازه باید طوری باشد که در خارج از صفحه، دیوار مهار شود (تا واژگون نشود)، اما درون صفحه، امکان لغزش/جابجایی کنترل شده داشته باشد تا در اثر تغییرمکان طبقات، دیوار «قفل» نشود و ترک های شدید نگیرد. به همین دلیل در جزئیات رایج پیوست ششم، از اتصال کشویی با دو نبشی یا ناودانی منقطع زیاد استفاده می شود.
جزئیات مهار بالا و کنار دیوار
طبق جزئیات ارائه شده، برای اتصال دیوار به زیر سقف یا تیرهای فوقانی نیز استفاده از راهکارهای کشویی با نبشی/ناودانی منقطع مطرح می شود و به عنوان روش اجرایی مورد تأکید شناخته می شود.
همچنین در برخی جزئیات اجرایی، توصیه شده از ناودانی برای مهار کنار ستون ها استفاده شود به نحوی که حداقل ۳ سانتی متر درگیری لبه با بلوک دیواری فراهم شود.
تغییر رویکرد در اتصال دیوارهای متقاطع
یکی از نکات مهم پیوست ششم این است که روش رایج «هشت گیر کردن» در محل تقاطع دیوارها به دلیل ایجاد تنش های نامطلوب (خصوصاً کششی درون صفحه) محدود/ممنوع شده و به جای آن، برای دیوارهای متقاطع راهکارهایی مثل اجرای وال پست سراسری در محل تقاطع یا استفاده از بست های انعطاف پذیر پیشنهاد می شود (متناسب با نوع مصالح دیوار).
روش های نوین مهار (در کنار والپست)
در کنار سیستم های فلزی (وادار قائم و افقی، میلگرد بستر، نبشی/ناودانی)، در پیوست ششم به روش های نوین مثل «سیستم مش و پلاستر» (که در بازار با عنوان هایی مانند وال مش هم شناخته میشود) نیز اشاره شده است.
والپست در دیوار چینی با بلوک سبک میکسونال
دیوارچینی غالباً با انواع بلوک ساختمانی(سفالی، بلوک سیمانی، لیکا، AAC و…) انجام می شود. تفاوت وزن، سختی، ابعاد و نوع ملات باعث می شود جزئیات مهار دیوار هم در اجرا حساس باشد. مثلاً در برخی گزارش های فنی، برای دیوارهای سفالی و سیمانی استفاده از میلگرد بستر و قفل و بست ها مطرح شده و برای دیوارهای AACوNAAC روش هایی مثل ناودانی منقطع یا بستهای تخت گالوانیزه نیز بررسی شده است.
در دیوارچینی با بلوک ساختمانی میکسونال که هدف معمولا کاهش بار مرده و بهبود عملکرد لرزه ای غیرسازه ای است، کاهش وزن به تنهایی کافی نیست. دیوار سبک هم اگر «مهار خارج از صفحه» نداشته باشد، می تواند در زلزله جدا شود یا سقوط کند. بنابراین، چه دیوار با بلوک سنگین ساخته شود چه با بلوک سبک، اصل ماجرا ثابت است: دیوار باید طبق ضوابط پیوست ششم مهار شود و والپست/اتصالات کشویی درست اجرا گردد. والپست فقط یک «قوطی یا ناودانی کنار دیوار» نیست، یک سیستم مهاربندی لرزهای برای دیوارهای غیرسازهای است که هدفش کاهش خسارت، جلوگیری از ریزش و حفظ ایمنی ساکنان در زلزله است.